مدیریت نوین، کلید ارتقای کیفیت و سلامت سبزیجات برگی

به گزارش داغ (دیده‌بان امنیت غذایی)، به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی وزارت جهاد کشاورزی، فرید سپری در گفت‌وگویی بر ضرورت بهره‌گیری از مدیریت نوین و دانش‌بنیان در تولید سبزیجات برگی خوراکی برای افزایش عملکرد، کیفیت و سلامت محصول تأکید کرد.

وی با اشاره به اهمیت سبزیجات برگی خوراکی شامل کاهو، اسفناج، جعفری، گشنیز، شوید، تره، ریحان، شاهی، مرزه، نعناع و سایر سبزی‌های مصرف تازه اظهار داشت: این محصولات از مهم‌ترین محصولات زراعی و باغبانی کشور محسوب می‌شوند و علاوه بر ارزش اقتصادی، نقش مهمی در تأمین امنیت غذایی، سلامت جامعه و تنوع رژیم غذایی دارند.

سپری افزود: در سال‌های اخیر افزایش تقاضا برای محصولات سالم، محدودیت منابع آب، تغییرات اقلیمی و نگرانی‌های مرتبط با باقیمانده سموم و نیترات، موجب شده است که تولید سبزیجات برگی از یک فعالیت سنتی به یک نظام مدیریتی دانش‌بنیان تبدیل شود. امروزه موفقیت تولیدکنندگان تنها به عملکرد بالا محدود نمی‌شود، بلکه کیفیت، ایمنی غذایی، ماندگاری پس از برداشت و مصرف بهینه نهاده‌ها نیز از شاخص‌های اصلی موفقیت به شمار می‌روند.

مدیرکل دفتر امور سبزی‌ها و گیاهان جالیزی درباره اهمیت تغذیه‌ای این محصولات گفت: سبزیجات برگی از غنی‌ترین منابع طبیعی مواد مغذی هستند و مصرف منظم آنها می‌تواند در پیشگیری از بسیاری از بیماری‌های غیرواگیر نقش مؤثری داشته باشد.

وی مهم‌ترین ترکیبات ارزشمند این محصولات را شامل ویتامین C، ویتامین K، اسید فولیک، بتاکاروتن و پیش‌سازهای ویتامین A، آهن و کلسیم، پتاسیم، فیبر غذایی، آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی، ترکیبات فنلی و فلاونوئیدی عنوان کرد و افزود: تحقیقات نشان داده است که شرایط تولید، نوع تغذیه گیاهی، شدت نور و مدیریت آبیاری می‌توانند میزان این ترکیبات را به طور قابل توجهی تحت تأثیر قرار دهند.

سپری با اشاره به جایگاه سبزیجات برگی در کشاورزی ایران اظهار داشت: کشور ما به دلیل تنوع اقلیمی، امکان تولید این محصولات را در تمام فصول سال دارد و استان‌های تهران، البرز، اصفهان، فارس، خوزستان، آذربایجان شرقی، خراسان رضوی و مازندران از قطب‌های اصلی تولید سبزیجات برگی به شمار می‌روند.

وی مزایای اقتصادی کشت سبزیجات برگی را دوره رشد کوتاه، امکان چندین برداشت در سال، گردش سریع سرمایه، اشتغال‌زایی بالا و امکان توسعه در گلخانه‌ها و محیط‌های کنترل‌شده دانست و تصریح کرد: با وجود این مزایا، چالش‌هایی مانند مصرف بی‌رویه کودهای ازته، استفاده از منابع آب نامناسب، بیماری‌های برگی و ضایعات پس از برداشت همچنان از موانع اصلی توسعه پایدار این بخش محسوب می‌شوند.

مدیرکل دفتر امور سبزی‌ها و گیاهان جالیزی در ادامه به اصول فیزیولوژی رشد در سبزیجات برگی اشاره کرد و گفت: در این محصولات، هدف اصلی تولید حداکثر سطح برگ سبز و فعال است؛ بنابراین هر عاملی که باعث افزایش فتوسنتز شود، مستقیماً عملکرد را افزایش می‌دهد.

وی نور را مهم‌ترین عامل در تشکیل ماده خشک دانست و افزود: کمبود نور موجب کاهش فتوسنتز، افزایش تجمع نیترات، نازک شدن برگ‌ها و کاهش کیفیت محصول می‌شود. همچنین پژوهش‌ها نشان می‌دهند که شدت نور مناسب، فعالیت آنزیم نیترات ردوکتاز را افزایش داده و از تجمع بیش از حد نیترات در برگ جلوگیری می‌کند.

سپری درباره نقش دما در تولید سبزیجات برگی نیز اظهار داشت: بیشتر این محصولات در دمای ۱۵ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد بهترین عملکرد را دارند و افزایش دما به بیش از ۳۰ درجه سانتی‌گراد می‌تواند موجب کاهش کیفیت ظاهری، تلخ شدن برگ‌ها، گلدهی زودرس و افت عملکرد اقتصادی شود.

وی با تأکید بر اهمیت مدیریت حاصلخیزی خاک خاطرنشان کرد: یکی از مهم‌ترین اشتباهات رایج در مزارع سبزی، مصرف کود بدون انجام آزمون خاک است. آزمون خاک امکان تعیین نیاز واقعی گیاه به عناصر غذایی را فراهم می‌کند و نقش مهمی در افزایش بهره‌وری و تولید محصول سالم دارد.

وی افزود: آزمون خاک علاوه بر تعیین نیاز واقعی گیاه به عناصر غذایی، اطلاعات مهمی درباره وضعیت شوری، pH خاک، میزان ماده آلی و کمبودهای احتمالی ریزمغذی‌ها در اختیار تولیدکنندگان قرار می‌دهد.

سپری در تشریح نقش عناصر غذایی در تولید سبزیجات برگی گفت: نیتروژن مهم‌ترین عنصر در تولید این محصولات است و در تشکیل کلروفیل، رشد برگ و افزایش سطح فتوسنتز نقش اساسی دارد. با این حال، مصرف بیش از حد نیتروژن می‌تواند موجب تجمع نیترات، کاهش ماندگاری محصول، افزایش حساسیت به بیماری‌ها و آلودگی منابع آب شود. تحقیقات متعدد نیز نشان داده‌اند که مدیریت صحیح نیتروژن مهم‌ترین عامل کنترل نیترات در سبزیجات برگی است.

وی با اشاره به اهمیت پتاسیم اظهار داشت: این عنصر در انتقال مواد فتوسنتزی، تنظیم آب گیاه و افزایش کیفیت برگ نقش اساسی دارد و متأسفانه در بسیاری از مزارع کشور، نسبت نیتروژن به پتاسیم متعادل نیست که این مسئله به کاهش کیفیت محصول منجر می‌شود.

مدیرکل دفتر امور سبزی‌ها و گیاهان جالیزی درباره نقش کلسیم نیز گفت: کمبود این عنصر در محصولاتی مانند کاهو و اسفناج سبب سوختگی نوک برگ، کاهش ماندگاری و افت کیفیت بازارپسندی محصول می‌شود.

وی با تأکید بر اهمیت مدیریت آبیاری و بهره‌وری آب در تولید سبزیجات برگی اظهار کرد: این محصولات دارای ریشه‌های کم‌عمق هستند و نسبت به تنش خشکی حساسیت بالایی دارند.

این مسئول افزود: کم‌آبی می‌تواند موجب کاهش رشد، کوچک شدن برگ‌ها، کاهش عملکرد و افزایش فیبر شود. از سوی دیگر، آبیاری بیش از حد نیز پیامدهایی همچون شستشوی عناصر غذایی، توسعه بیماری‌های ریشه، افزایش تجمع نیترات و هدررفت آب را به دنبال دارد.

سپری خاطرنشان کرد: مطالعات جدید نشان می‌دهد آبیاری متعادل همراه با تغذیه مناسب می‌تواند ضمن کاهش مصرف آب، کیفیت و ماندگاری محصول را نیز بهبود بخشد.

وی با اشاره به اینکه مدیریت نیترات مهم‌ترین چالش تولید سبزیجات برگی محسوب می‌شود، گفت: یکی از نگرانی‌های اصلی مصرف‌کنندگان، تجمع نیترات در سبزیجات است و محصولاتی مانند اسفناج، کاهو، شاهی و جعفری بیش از سایر سبزیجات مستعد تجمع نیترات هستند.

مدیرکل دفتر امور سبزی‌ها و گیاهان جالیزی عوامل مؤثر در افزایش نیترات را مصرف زیاد کود اوره، نور کم، تراکم زیاد بوته، دمای پایین، ابری بودن هوا و برداشت محصول بلافاصله پس از کوددهی عنوان کرد.

وی راهکارهای کاهش نیترات را مصرف کود بر اساس آزمون خاک، تقسیم کودهای ازته در چند نوبت، افزایش سهم کودهای آلی و زیستی، تأمین پتاسیم کافی، برداشت محصول در روزهای آفتابی و توقف کوددهی ازته در روزهای پایانی رشد دانست و افزود: این اقدامات می‌توانند بدون کاهش عملکرد، مقدار نیترات محصول را به شکل قابل توجهی کاهش دهند.

سپری در ادامه به اهمیت مدیریت تلفیقی آفات و بیماری‌ها (IPM) اشاره کرد و گفت: در تولید سبزیجات تازه‌خوری، کاهش مصرف سموم از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

وی شته‌ها، تریپس، مگس سفید و مینوز برگ را از مهم‌ترین آفات سبزیجات برگی برشمرد و افزود: سفیدک داخلی، سفیدک سطحی، پوسیدگی‌های باکتریایی و انواع لکه‌برگی‌ها نیز از مهم‌ترین بیماری‌های این محصولات محسوب می‌شوند.

مدیرکل دفتر امور سبزی‌ها و گیاهان جالیزی در تشریح راهکارهای مدیریت تلفیقی آفات و بیماری‌ها (IPM) اظهار داشت: استفاده از بذر گواهی‌شده، رعایت تناوب زراعی، حذف بقایای آلوده، کنترل علف‌های هرز، استفاده از تله‌های زرد، بهره‌گیری از دشمنان طبیعی و مصرف هدفمند سموم کم‌خطر از مهم‌ترین راهکارهای کاهش خسارت آفات و بیماری‌ها و تولید محصول سالم به شمار می‌روند.

وی با اشاره به گسترش فناوری‌های نوین در تولید سبزیجات برگی گفت: در سال‌های اخیر فناوری‌های جدید با سرعت زیادی در این بخش توسعه یافته‌اند و نقش مهمی در افزایش بهره‌وری و پایداری تولید ایفا می‌کنند.

سپری درباره کشت هیدروپونیک اظهار داشت: این روش با مزایایی همچون صرفه‌جویی در مصرف آب، کنترل دقیق تغذیه گیاه، تولید یکنواخت محصول و کاهش بیماری‌های خاکزاد، به یکی از فناوری‌های مورد توجه در تولید سبزیجات برگی تبدیل شده است.

وی در ادامه به مزایای گلخانه‌های هوشمند اشاره کرد و گفت: کنترل دما و رطوبت، کاهش مصرف نهاده‌ها، افزایش عملکرد و امکان تولید خارج از فصل از مهم‌ترین مزایای این سامانه‌ها به شمار می‌رود.

این مسئول افزود: در حوزه کشاورزی دقیق نیز استفاده از حسگرهای رطوبت، ایستگاه‌های هواشناسی و سامانه‌های هوشمند آبیاری، امکان مدیریت دقیق مزرعه و تصمیم‌گیری مبتنی بر داده را برای بهره‌برداران فراهم می‌کند.

مدیرکل دفتر امور سبزی‌ها و گیاهان جالیزی با تأکید بر اهمیت مدیریت پس از برداشت در سبزیجات برگی خاطرنشان کرد: در بسیاری از موارد، میزان ضایعات پس از برداشت این محصولات به بیش از ۲۰ درصد می‌رسد که رقم قابل توجهی است.

وی عوامل اصلی افت کیفیت پس از برداشت را تبخیر آب، زرد شدن برگ‌ها، آلودگی میکروبی و صدمات مکانیکی عنوان کرد و افزود: برداشت محصول در ساعات خنک روز، جلوگیری از قرارگیری در معرض آفتاب، انتقال سریع به سردخانه، پیش‌سرد کردن محصول، حفظ زنجیره سرد و استفاده از بسته‌بندی مناسب از مهم‌ترین توصیه‌های فنی برای کاهش ضایعات و حفظ کیفیت محصول هستند.

سپری تصریح کرد: کیفیت نهایی محصول تا حد زیادی تحت تأثیر عملیات پس از برداشت قرار دارد و حتی محصول باکیفیت تولیدشده در مزرعه نیز در صورت مدیریت نامناسب، ارزش بازار خود را از دست خواهد داد.

وی در جمع‌بندی و ارائه توصیه‌های اجرایی به بهره‌برداران اظهار داشت: برای دستیابی به تولید اقتصادی، سالم و پایدار در سبزیجات برگی، رعایت مجموعه‌ای از اصول فنی ضروری است.

مدیرکل دفتر امور سبزی‌ها و گیاهان جالیزی این توصیه‌ها را شامل انجام آزمون خاک و آب قبل از کشت، مصرف متعادل کودهای ازته، استفاده از آبیاری قطره‌ای، افزایش مصرف کودهای آلی استاندارد، اجرای مدیریت تلفیقی آفات و بیماری‌ها، رعایت اصول بهداشت مزرعه، برداشت در زمان مناسب، حفظ زنجیره سرد پس از برداشت و تولید محصول سالم و کم‌نیترات به عنوان یک مزیت رقابتی در بازار دانست.

وی تأکید کرد: آینده تولید سبزیجات برگی در ایران به سمت کشاورزی دانش‌بنیان، مصرف بهینه منابع، تولید محصول سالم و استفاده از فناوری‌های نوین حرکت می‌کند و بهره‌بردارانی که این اصول را به‌کار گیرند، ضمن افزایش عملکرد و سودآوری، جایگاه بهتری در بازارهای داخلی و صادراتی خواهند داشت.