زمانی که زنجیره تأمین از ساختار منسجم برخوردار نباشد، واسطههای متعدد وارد فرآیند توزیع میشوند و بخش قابل توجهی از ارزش افزوده به جای آنکه به تولیدکننده یا مصرفکننده برسد، در مسیر واسطهگری از بین میرود.
بر اساس مطالعات اقتصاد کشاورزی در جهان، توسعه زنجیرههای یکپارچه تأمین، یکی از مؤثرترین راهکارها برای افزایش بهرهوری بازار است. در این مدل، تولید، فرآوری، توزیع و مصرف در قالب یک شبکه منسجم و هماهنگ سازماندهی میشود و اطلاعات مربوط به تولید، عرضه و تقاضا بهصورت شفاف در اختیار بازیگران بازار قرار میگیرد. چنین ساختاری موجب کاهش هزینههای مبادله، افزایش شفافیت قیمتی و کاهش نوسانات بازار میشود.
در ایران نیز حرکت به سمت تقویت زنجیره ارزش کشاورزی میتواند نقش مهمی در بهبود تنظیم بازار ایفا کند. توسعه تشکلهای تولیدی، تعاونیهای کشاورزی، شبکههای توزیع مدرن و سامانههای اطلاعاتی بازار از جمله اقداماتی است که میتواند فاصله میان تولیدکننده و مصرفکننده را کاهش دهد. اتصال مناسب میان این دو بخش نه تنها به تنظیم بهتر بازار کمک میکند، بلکه امکان پیشبینی دقیقتر نیازهای مصرفی و برنامهریزی بهتر برای تولید را نیز فراهم میسازد.
در سالهای اخیر در بسیاری از کشورها استفاده از فناوریهای نوین مانند سامانههای دیجیتال بازار، تحلیل دادههای بزرگ و مدلهای پیشبینی اقتصادی برای مدیریت بازار محصولات کشاورزی گسترش یافته است. این ابزارها به سیاستگذاران کمک میکنند تا روندهای بازار را با دقت بیشتری رصد کرده و در صورت بروز اختلال، به سرعت اقدامات اصلاحی انجام دهند. استفاده از چنین ابزارهایی در نظام برنامهریزی کشاورزی میتواند نقش مهمی در افزایش کارایی سیاستهای تنظیمی داشته باشد.
در کنار این موضوع، نقش تشکلها و بخش خصوصی نیز در تکمیل زنجیره ارزش بسیار مهم است. تجربههای جهانی نشان میدهد که زمانی که تشکلهای تولیدی و اتحادیههای تخصصی در فرآیند تصمیمسازی و تنظیم بازار مشارکت فعال داشته باشند، سیاستها با واقعیتهای تولید هماهنگتر خواهد بود. مشارکت این نهادها میتواند به شفافتر شدن جریان اطلاعات بازار و افزایش اعتماد میان بازیگران مختلف کمک کند.
در نهایت باید تأکید کرد که تنظیم پایدار بازار محصولات کشاورزی تنها با استفاده از ابزارهای قیمتی امکانپذیر نیست، بلکه نیازمند مجموعهای از سیاستهای هماهنگ در حوزه تولید، توزیع، قیمتگذاری و نظارت است. تقویت ارتباط میان تولیدکنندگان و مصرفکنندگان، بهبود کارایی زنجیره تأمین، استفاده از دادههای دقیق در سیاستگذاری و طراحی نظامهای شفاف قیمتگذاری، از جمله راهبردهایی است که میتواند به پایداری تولید و ثبات بازار کمک کند.
با تحقق این رویکردها، نهتنها امنیت غذایی کشور تقویت خواهد شد، بلکه بخش کشاورزی نیز میتواند با اطمینان بیشتری به سمت افزایش بهرهوری، توسعه تولید و پاسخگویی به نیازهای جامعه حرکت کند؛ مسیری که در نهایت به نفع تولیدکننده، مصرفکننده و اقتصاد ملی خواهد بود.
اکبر فتحی
معاون برنامهریزی و اقتصادی وزارت جهاد کشاورزی
