ضرورت پایداری ذخایر و استمرار تولید آبزیان کشور
صنعت شیلات و آبزیپروری نهتنها نقشی کلیدی در تأمین امنیت غذایی و ارزآوری ایفا میکند، بلکه معیشت میلیونها نفر را در مناطق ساحلی و روستایی پشتیبانی مینماید. با این حال، دوگانگی «ظرفیت عظیم بکر» در کنار «چالشهای ژرف ساختاری»، ضرورت اتخاذ رویکردهایی هوشمندانه برای تضمین پایداری ذخایر و استمرار تولید را به موضوعی اجتنابناپذیر بدل ساخته است.
مسیر پایداری با موانع متعددی روبهرو است. کاهش شدید ذخایر آبزیان وحشی در اثر صید بیرویه و روشهای ناپایدار، نهتنها عرضه آبزیان طبیعی را کاهش داده، بلکه تعادل ظریف اکوسیستمهای دریایی را برهم زده است . آلودگی ناشی از فعالیتهای صنعتی و کشاورزی و نیز تغییرات اقلیمی که بر الگوی مهاجرت ماهیان و تنوع زیستی تأثیر میگذارد، از دیگر تهدیدات جدی بهشمار میروند.
همچنین بررسیهای ارزیابی چرخه حیات مزارع پرورش قزلآلا نشان میدهد که فعالیت آبزیپروری و تخلیه آلایندهها در بالادست رودخانهها، پیامدهای زیستمحیطی متنوعی همچون سمیت اکوسیستم به دنبال دارد. در این میان مصرف آب بیشترین اثر را در ارزیابی چرخه حیات دارد و سلامت انسان نسبت به اکوسیستم آسیبپذیرتر ارزیابی شده است. این یافته، ضرورت مدیریت مصرف آب و تصفیه پساب در مزارع را دوچندان میکند.
در پاسخ به این چالشها، صنعت آبزیپروری ایران بهسوی بهکارگیری فناوریهای نوین حرکت کرده است. سیستمهای مداربسته آبزیپروری با بازیافت آب در محیطهای بسته، مصرف آب شیرین را بهشدت کاهش داده و امکان پرورش ماهی را حتی در مناطق کمآب و نیمهبیابانی فراهم میآورند. همچنین پرورش در قفس بهعنوان جایگزینی برای کاهش فشار بر ذخایر وحشی و استفاده از ظرفیت دریای خزر و خلیجفارس است.
رویکرد دیگر، ادغام آبزیپروری با کشاورزی شورزیست است که امکان استفاده از اراضی و منابع آب شور در مناطق کویری را فراهم میکند و همافزایی پایداری را به ارمغان میآورد. این راهبردها، در کنار توسعه پرورش در دریاهای جنوب با استفاده از قفسهای دریایی و بهرهگیری از ظرفیت بیش از ۹۰۰ گونه ماهی در آبهای جنوبی، مسیر حرکت بهسوی اقتصاد آبی را هموار میسازد.
تداوم تولید آبزیان در گرو عبور از نگاه سنتی و حرکت بهسوی سیاستگذاری علمی، جذب سرمایهگذاری و بهکارگیری فناوریهای پاک است. اسناد بالادستی مانند برنامه هفتم توسعه بر حمایت از این بخش تأکید دارند، اما تحقق آن نیازمند هماهنگی نهادی، ارائه مشوقهای سرمایهگذاری و ارتقای پژوهشهای کاربردی است. پیوستن ایران به گروه بریکس نیز فرصتی مغتنم برای جذب سرمایههای چندجانبه و انتقال فناوریهای نوین محسوب میشود، بهویژه آنکه بانک توسعه بریکس پیشتر تجربه تأمین مالی پروژههای کشاورزی و امنیت غذایی را داشته است.
شایان ذکر است براساس آمار شازمان شیلات ایران در سال ۱۴۰۴ بیش از ۸۱۵ هزار تن آبزی از آبهای جنوب کشور صید شده است. از این میزان صید سهم استان های هرمزگان ۴۷.۴ درصد، سیستان و بلوچستان ۳۸.۱ درصد، بوشهر ۸ درصد و خوزستان ۶.۳ درصد میباشد. همچنین در سال گذشته ۸ هزار و ۲۰۰ تن ماهیان استخوانی و ۸ هزار و ۳۰۰ تن ماهی کیلکا از آبهای شمال کشور صید شده است.
در نهایت، پایداری ذخایر آبزیان صرفاً یک مسئله زیستمحیطی نیست، بلکه بنیانی اقتصادی و اجتماعی دارد که تداوم آن، مستلزم ایجاد تعادل میان بهرهبرداری اقتصادی و حفظ سرمایههای طبیعی برای نسلهای آینده است.
