منابع طبیعی و آبخیزداری؛ زیرساخت نرم زیست ‌محیطی و تضمین‌ کننده حیات پایدار

جنگل‌ها و مراتع ایران تنها مخازن کربن یا زیستگاه‌های جانوری نیستند، بلکه مهم‌ترین عوامل تنظیم کننده چرخه آب و هوا و حافظ خاک به شمار می‌روند و تخریب این منابع، معادلات اکولوژیک را بر هم می‌زند و خسارات جبران‌ناپذیری به بار می‌آورد. خاک یک منبع تجدیدناپذیر در مقیاس زمانی انسانی است. هر سانتی‌متر خاک، هزاران سال زمان نیاز دارد تا تشکیل شود. پوشش گیاهی سالم، تنها سپر حفاظتی خاک در برابر باد و باران است. از بین رفتن این سپر، به معنای از دست رفتن توان تولید غذا و افزایش پدیده گرد و غبار است. تخریب مراتع و جنگل‌ها، چرخه تولید اکسیژن و جذب کربن را مختل کرده و به تشدید تغییرات اقلیمی و افزایش دمای هوا دامن می‌زند. آبخیزداری، علم و هنر مدیریت یکپارچه رواناب‌های حاصل از بارش در بالادست حوزه‌های آبریز است. سال‌ها است که ایران بخش عمده ای از منابع خود را صرف ساخت سدهای عظیم در پایین دست کرده در حالی که غفلت از آبخیزداری، این سرمایه‌گذاری‌ها را با چالش مواجه کرده است.

اهمیت آبخیزداری از چند منظر حیاتی است. پروژه‌های آبخیزداری با افزایش زمان تمرکز روان‌آب، از وقوع سیلاب‌های ویرانگر جلوگیری می‌کنند. به عبارت دیگر، به جای آنکه آب در یک لحظه با قدرت تخریب بالا به شهرها و روستاها حمله ور شود، در دل طبیعت ذخیره می‌شود. سیل‌های اخیر در کشور نشان داد که هر جا آبخیزداری انجام شده، خسارت به حداقل رسیده است. یکی از مهم‌ترین کارکردهای آبخیزداری، تبدیل رواناب سطحی به آب نفوذی است. این فرآیند که تغذیه مصنوعی سفره‌ها نام دارد، مستقیماً به مهار بحران فرونشست زمین کمک می‌کند. وقتی آب به داخل زمین نفوذ می‌کند، فشار منفی ناشی از برداشت بی‌رویه از چاه‌ها را جبران کرده و از نشست خطرناک دشت‌ها جلوگیری می‌کند. عملیات آبخیزداری از شسته شدن خاک حاصلخیز توسط باران جلوگیری کرده و عمر مفید سدهای پایین ‌دست را با کاهش ورود رسوب به مخازن آن‌ها افزایش می‌دهد.

آبخوان‌داری، مکمل آبخیزداری و به معنای مدیریت بهره‌برداری و حفاظت از آبخوان‌ها است. در شرایطی که ایران با پدیده برداشت بی‌رویه مواجه است، آبخوان‌داری به معنای ایجاد تعادل بین برداشت و تغذیه سفره‌ها است و در شرایط کم‌آبی ایران بسیار حائز اهمیت است. آبخوان‌ها بزرگ‌ترین و مطمئن‌ترین مخازن ذخیره آب شیرین در کشور هستند. برخلاف آب سطحی که در معرض تبخیر بالا و آلودگی سریع است، آب زیرزمینی در سفره‌ها از کیفیت و ماندگاری بالاتری برخوردار است. پدیده فرونشست که امروزه بسیاری از دشت‌های ایران را تهدید می‌کند، نتیجه مستقیم خالی‌کردن آبخوان و آبخوان‌داری نکردن است. هر متر مکعب آبی که بیش از حد مجاز از سفره برداشت شود، به معنای فروپاشی دائمی ساختار لایه‌های زمین و ایجاد شکاف‌های عظیم است که دیگر قابل ترمیم نخواهد بود.

منابع طبیعی سالم و حوزه‌های آبخیز مدیریت شده، تضمین‌کننده حیات و امنیت پایدار کشور هستند که در این امر وزارت جهاد کشاورزی و سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور نقش مهمی را ایفا می‌کنند. غفلت از این حوزه، به معنای پذیرش خطر سیلاب‌های مرگبار، فرونشست غیرقابل جبران زمین، تخریب خاک، ریزگردها و فروپاشی معیشت جوامع محلی است. حفاظت از منابع طبیعی و اجرای پروژه‌های آبخیزداری، یک هزینه نیست، بلکه یک سرمایه‌گذاری بلندمدت و استراتژیک برای تضمین آینده ایران و نسل‌های بعدی است.