نیاز مبرم کشور به توسعه گلخانه‌ها و نقش مهم آن در مدیریت مصرف آب
توسعه گلخانه‌ها در شرایطی که ایران با تنش آبی فزاینده و محدودیت منابع پایه مواجه است، دیگر یک انتخاب فناورانه در میان گزینه‌های متعدد نیست بلکه به تعبیر کارشناسان، یک الزام راهبردی برای تداوم کشاورزی و تأمین پایدار امنیت غذایی محسوب می‌شود.
نسبت میان مصرف آب و تولید در محیط کنترل شده بسیار حائز اهمیت است. در کشت فضای باز، بخش عمده‌ای از آب مصرفی از دسترس گیاه خارج می‌شود و راندمان واقعی پایین می‌ماند در حالی که در محیط گلخانه‌ای با مدیریت دقیق آبیاری، این تلفات به حداقل می‌رسد. گزارش‌های رسمی از کاهش قابل توجه مصرف آب در گلخانه‌ها نسبت به فضای باز حکایت دارند و بررسی‌های بین‌المللی نیز نشان می‌دهند که حتی در گلخانه‌های با فناوری متوسط، مصرف آب می‌تواند به‌طور معناداری کاهش یابد و در عین حال عملکرد محصول افزایش پیدا کند. اما نکته تحلیلی مهم‌تر این است که صرف کاهش میزان آب مصرفی کافی نیست؛ آنچه اهمیت دارد حرکت از شاخص آب به ازای سطح به محصول تولید شده به ازای واحد آب است. این تغییر نگاه، ماهیت بهره‌وری را از یک عدد مصرفی صرف به یک شاخص اقتصادی و فنی تبدیل می‌کند.
افزایش عملکرد در واحد سطح و امکان تولید در تمام فصول، قابل توجه است. کشت گلخانه‌ای با کنترل دما، رطوبت، نور و تغذیه، شرایطی فراهم می‌کند که عملکرد در واحد سطح چند برابر فضای باز شود. این افزایش عملکرد، مستقیماً به امنیت غذایی گره می‌خورد، به‌ویژه در شرایطی که کشور با محدودیت ارزی و ضرورت کاهش وابستگی به واردات مواجه است.
در محیط کنترل شده، امکان کاهش مصرف سموم شیمیایی از طریق مدیریت تلفیقی آفات، استفاده از تله‌های فیزیکی، شبکه‌های ضد حشره و کنترل زیستی فراهم می‌شود. تجربه ازبکستان نشان می‌دهد که گلخانه‌های مجهز به شبکه ضد حشره و تهویه بهبود یافته، علاوه بر افزایش چشمگیر عملکرد، نیاز به سموم شیمیایی را به‌شدت کاهش داده‌اند، زیرا کنترل دما و رطوبت به‌تنهایی بسیاری از بیماری‌های قارچی را مهار می‌کند.
برخلاف تصور رایج که صنعتی شدن کشاورزی را به کاهش اشتغال مرتبط می‌داند، تجربه نشان می‌دهد که گلخانه‌ها به ازای هر هکتار، فرصت‌های شغلی مستقیم و غیرمستقیم قابل‌توجهی ایجاد می‌کنند. این اشتغال به‌ویژه برای دانش‌آموختگان کشاورزی و جوانان روستایی، ماهیتی تخصصی‌تر از کار کشاورزی سنتی دارد و می‌تواند به تثبیت جمعیت در مناطق کمتر توسعه یافته کمک کند. از منظر صادرات نیز محصولات گلخانه‌ای با کیفیت یکنواخت و قابلیت برنامه‌ریزی عرضه، جایگاه بهتری در بازارهای خارجی پیدا می‌کنند و ارزآوری قابل توجهی ایجاد می‌کنند.
گزارش‌های وزارت جهاد کشاورزی به عنوان متولی اصلی این بخش حاکی از آن است که در حال حاضر حدود چهار میلیون تن محصولات گلخانه‌ای در کشور تولید می‌شود که حدود ۲۰ درصد آن به بازارهای صادراتی اختصاص دارد و بخش قابل توجهی از نیاز داخلی نیز در نیمه دوم سال از طریق تولیدات گلخانه‌ای تأمین می‌شود.
اهمیت توسعه گلخانه‌ها را نمی‌توان صرفاً در افزایش تولید یا کاهش مصرف آب خلاصه کرد. این توسعه، بازآرایی رابطه کشاورزی با منابع پایه از یک رابطه استخراجی و وابسته به اقلیم، به یک رابطه مدیریت شده و قابل برنامه‌ریزی است. اما این بازآرایی تنها زمانی به پایداری واقعی منتهی می‌شود که با انتخاب فناوری متناسب با اقلیم و توان اقتصادی بهره‌بردار، حرکت به سمت نظام‌های کشت کم‌مصرف و کم‌سموم و تقویت زنجیره ارزش از تولید تا بازار، همراه باشد. بدون این شروط خطر آن وجود دارد که گلخانه‌ها به جزایری پرمصرف از نظر انرژی و نهاده تبدیل شوند که اگرچه آب کمتری مصرف می‌کنند، اما بار زیست محیطی جدیدی بر دوش منابع محدود کشورمان می‌گذارند.
