تولید مبتنی بر صرفه اقتصادی؛ راهبرد گریز از چرخه چالشهای بخش کشاورزی
بخش کشاورزی ایران، با وجود نقشی محوری در تأمین امنیت غذایی، اشتغالزایی و صادرات غیرنفتی، سالها است در چرخهای از چالشهای ساختاری گرفتار آمده است. ناکارآمدی نظام توزیع، فاصله عمیق میان دانش و بازار، کمبود زیرساختهای فرآوری و ضعف زنجیرههای تأمین همگی ریشه در یک مسئله بنیادین دارند که همانا عدم اقتصادیسازی تولید میباشد. راهکار خروج از این وضعیت، در تغییر نگاه از تولید صرف به تولید ارزشآفرین و ایجاد تحول در کل زنجیره ارزش، از مزرعه تا سفره نهفته است.
راهکار اساسی فراروی از نگاه خطی تولید-فروش و حرکت بهسوی نگاه سیستمی زنجیره ارزش است. تحقیقات میدانی نشان میدهد که سه اولویت راهبردی برای خروج از چالشهای فعلی عبارتند از:
نخست، توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی. نتایج پژوهش در صنعت نوغانداری که زمانی ستون اقتصاد روستایی بود، نشان داد که حمایت از توسعه صنایع تبدیلی، بالاترین اثربخشی را در افزایش ارزشافزوده و ایجاد درآمد پایدار برای فعالان دارد. کشاورزی قراردادی، با ایجاد پیوند مطمئن میان تولیدکننده و صنایع تبدیلی، ریسک بازار را کاهش داده و انگیزه سرمایهگذاری در کیفیت و کاهش ضایعات را افزایش میدهد.
دوم، تکمیل و توانمندسازی زنجیره ارزش از طریق نهادهای تسهیلگر. نظام بازار و توزیع در ایران بهتنهایی قادر به ساماندهی خود نیست. ایجاد نهادهایی که بهعنوان توسعهدهنده زنجیره ارزش عمل میکنند، میتواند با ایجاد سازوکاری ساختاریافته برای همکاری میان اعضای زنجیره، به خلق دانش مشترک و تسهیل همکاری کمک کند . این نهادها، با ایفای نقش کاتالیزور، به زنجیرههای ارزشی کمک میکنند تا از مرحله تولید صرف به مرحله خلق ارزش افزوده پایدار گذر کنند.
سوم، رفع گلوگاههای صادراتی و لجستیکی. کارشناسان اقتصادی بر پنج اولویت راهبردی برای تابآوری صادرات کشاورزی تأکید دارند که هسته مرکزی آن، تضمین دسترسی پایدار به نهادهها، تنوعبخشی به بازارهای هدف و تقویت زیرساختهای لجستیک بندری و جادهای است. نبود این زیرساختها، هزینه تولید را افزایش داده و توان رقابتی صادرکنندگان ایرانی را با چالش جدی مواجه کرده است . عبور از این گلوگاهها، صرفاً یک مسئله فنی نیست، بلکه پیشنیاز تحقق اقتصاد مقیاس و حضور مؤثر در بازارهای جهانی است.
اقتصادیسازی تولید، یک پروژه صرفاً بخشی نیست؛ نیازمند هماهنگی میان سیاستهای پولی، مالی، تجاری و صنعتی است. بستههای حمایتی جامع شامل تسهیلات اعتباری، معافیتهای مالیاتی و دسترسی آسان به منابع مالی، میتواند محرک سرمایهگذاری در صنایع تبدیلی و فناوریهای نوین باشد. در کنار آن، توسعه برندهای ملی معتبر، برگزاری نمایشگاههای تخصصی داخلی و بینالمللی و بهرهگیری از ظرفیت بازاریابی دیجیتال، نقش تعیینکنندهای در افزایش فروش و بازگشت به بازارهای جهانی ایفا خواهد کرد.
قابل ذکر است اولویت اصلی وزارت جهاد کشاورزی در دو سال گذشته اقتصادیکردن تولید بدون اتکا به منابع دولتی بوده است. همچنین سیاست عدم سرکوب قیمتها و تلاش برای عرضه محصولات با قیمت واقعی، یکی از محورهای اصلی اصلاحات بود. برگزاری جلسات کارگروه تنظیم بازار محصولات کشاورزی برای نخستینبار ذیل ستاد تنظیم بازار کشور، ازجمله اقدامات وزارت جهاد کشاورزی در راستای اقتصادیسازی تولید بوده است.
در نهایت، راهکار بنیادین خروج از چرخه چالشها، در تحول نگاه به کشاورزی از یک فعالیت معیشتی به یک زیستبوم اقتصادی پویا نهفته است؛ زیستبومی که در آن، تولید بهعنوان حلقه نخست زنجیرهای بلند از خلق ارزش، اشتغال و امنیت غذایی پایدار دیده میشود.
