نقش مهم علم و فناوری در بازتعریف بهرهوری کشاورزی
در ادبیات متعارف، بهرهوری کشاورزی اغلب به افزایش عملکرد در واحد سطح تقلیل داده میشود. در حالی که بهرهوری حقیقی، نسبت خروجی مفید به مجموع ورودیهای مصرفشده است؛ ورودیهایی که آب، انرژی، خاک، کود، سم و نیروی کار را شامل میشوند. در این چارچوب، فناوریهای نوین نه صرفاً برای افزایش تولید، که برای بهینهسازی این نسبت پیچیده به کار گرفته میشوند. بحران آب و محدودیت منابع، این رویکرد سیستمی را از یک انتخاب به یک ضرورت تبدیل کرده است.
هسته سختافزاری این تحول، کشاورزی دقیق است. رویکردی که با استفاده از حسگرها، پهپادها، تصاویر ماهوارهای و اینترنت اشیا، امکان پایش لحظهای و تصمیمگیری مبتنی بر داده را فراهم میکند. در این الگو هر بخش از مزرعه بر اساس نیاز واقعی خود، آب، کود و سم دریافت میکند و دیگر خبری از آبیاری یکنواخت و پاشش سراسری سموم نیست.
گلخانههای هوشمند نمونهای کامل از بکارگیری همزمان فناوریهای نوین برای افزایش کیفیت و بهرهوری هستند. در این سامانهها دما، رطوبت، سطح دیاکسید کربن و نور به صورت خودکار کنترل میشوند و شرایط بهینه برای رشد گیاه در تمام طول سال فراهم میآید. در این گلخانهها کاهش ۶۰ درصدی مصرف آب، افزایش پایدار عملکرد و تولید محصولات با کیفیت بالاتر برای بازارهای صادراتی، از جمله دستاوردهای قابل انتظار است.
با وجود این دستاوردها، نرخ نفوذ کشاورزی هوشمند در ایران تنها ۷ درصد برآورد شده است. این فاصله ریشه در موانع چندگانه ذیل دارد: هزینه بالای تجهیزات برای کشاورزان، نبود زیرساختهای فنی مانند اینترنت پرسرعت در مناطق روستایی، کمبود دانش و مهارت، محدودیتهای ناشی از تحریمها در واردات حسگرها و تجهیزات پیشرفته و همچنین ضعف در آموزش و ترویج.
وزارت جهاد کشاورزی بهرهگیری از روشهای علمی در تغذیه، آبیاری، مدیریت آفات و استفاده از فناوریهای نوین را در افزایش کیفیت، سلامت و بهرهوری این محصولات و حرکت به سمت کشاورزی دانشبنیان را الزامی میداند و در این راستا نقش اساسی دارد.
بهرهگیری از روشهای علمی و فناوریهای نوین، دیگر یک مزیت رقابتی نیست؛ یک الزام برای بقای تولید کشاورزی در ایران است. تجربه عملی نشان داده که این فناوریها، نه تنها از طریق کاهش مصرف آب و نهادهها، هزینههای تولید را کاهش میدهند، بلکه با افزایش کیفیت و یکنواختی محصول، ارزش اقتصادی تولید را نیز بالا میبرند. مسیر گذار از کشاورزی معیشتی و سنتی به کشاورزی دقیق و هوشمند، نیازمند سرمایهگذاری جدی در آموزش، ترویج، زیرساخت و پژوهش است. اما هزینه نکردن در این مسیر، به مراتب سنگینتر خواهد بود. کاهش بهرهوری، تخریب منابع پایه و در نهایت، تهدید امنیت غذایی. آینده روشن کشاورزی ایران در گرو آن است که امروز، داده را به جای حدس و علم را به جای سنت، در مرکز تصمیمگیریهای خود قرار دهد.
