سامانهها؛ ابزار هوشمندسازی زنجیره تأمین، نه جایگزین تنظیم بازار
تنظیم بازار، بیش از آنکه به ابزارهای فناورانه وابسته باشد، نیازمند برقراری تعادل پایدار میان عرضه و تقاضاست. تجربه سالهای اخیر نشان داده است که هرگاه تولید، تأمین، توزیع و ذخایر راهبردی بهصورت منسجم مدیریت شدهاند، بازار نیز به ثبات رسیده است؛ اما در شرایطی که عرضه دچار اختلال شود، حتی پیشرفتهترین سامانههای الکترونیکی نیز قادر به جلوگیری از نوسانات قیمت نخواهند بود.
در روزهای اخیر، بحث استفاده از سامانههای عرضه کالاهای اساسی در کارگروه قیمتگذاری و تنظیم بازار مطرح شد. ضروری است تأکید شود که این سامانهها نباید بهعنوان راهکار اصلی تنظیم بازار تلقی شوند، بلکه مهمترین کارکرد آنها، تسهیل تأمین مالی زنجیره تولید، افزایش شفافیت و کاهش هزینههای مبادله است.
در اقتصاد کشاورزی، یکی از مهمترین چالشها کمبود سرمایه در گردش تولیدکنندگان است. اگر بتوان منابع مالی را از انتهای زنجیره، یعنی مصرفکننده و شبکه توزیع، به ابتدای زنجیره یعنی تولیدکننده هدایت کرد، بسیاری از مشکلات نقدینگی، تأخیر در پرداختها و کاهش انگیزه تولید برطرف خواهد شد. این همان نقشی است که سامانههای هوشمند میتوانند بهدرستی ایفا کنند؛ نقشی که در نهایت به کاهش فشارهای تورمی، تقویت تولید و پایداری عرضه منجر خواهد شد.
نگاهی به تجربه کشورهای توسعهیافته نیز همین واقعیت را تأیید میکند. در هلند که یکی از موفقترین نظامهای کشاورزی جهان را در اختیار دارد، سامانههای دیجیتال بیشتر برای یکپارچهسازی زنجیره تأمین، رهگیری محصولات، مدیریت قراردادها و تأمین مالی کشاورزان مورد استفاده قرار میگیرند، نه برای تعیین دستوری قیمتها. در دانمارک و آلمان نیز تعاونیهای قدرتمند تولیدکنندگان با بهرهگیری از پلتفرمهای هوشمند، اطلاعات بازار، سفارشها و منابع مالی را مدیریت میکنند، اما ثبات بازار همچنان بر پایه برنامهریزی تولید، ذخایر مناسب و سیاستهای تنظیمگری دولت استوار است.
از سوی دیگر، تجربه اتحادیه اروپا نشان میدهد که موفقیت سیاستهای بازار کشاورزی بیش از هر چیز مرهون ایجاد شبکههای اطلاعاتی دقیق، پیشبینی تولید، حمایت از تولیدکنندگان در زمان نوسانات و جلوگیری از شوکهای عرضه است. فناوری در این کشورها نقش توانمندساز دارد، نه جایگزین سیاستگذاری.
در کشور ما نیز باید از همین الگو پیروی کنیم. سامانهها زمانی اثربخش خواهند بود که در کنار افزایش تولید، توسعه ذخایر راهبردی، مدیریت هوشمند واردات و صادرات، تقویت تشکلهای تولیدی و نظارت دقیق بر بازار قرار گیرند. اگر کالایی در بازار موجود نباشد، هیچ سامانهای قادر به تنظیم قیمت آن نخواهد بود؛ اما اگر عرضه پایدار باشد، سامانهها میتوانند با افزایش شفافیت و کاهش واسطهگری، به کارآمدتر شدن بازار کمک کنند.
در همین چارچوب، درباره کالاهای اساسی از جمله چهار قلم لبنی مشمول قیمتگذاری نیز ضروری است سازوکاری طراحی شود که بخشی مشخص از تولید واحدهای لبنی به عرضه مستمر این محصولات اختصاص یابد. استمرار عرضه، مهمترین عامل حفظ آرامش بازار و اطمینان خاطر مصرفکنندگان است و در عین حال باید به گونهای برنامهریزی شود که منافع تولیدکنندگان نیز حفظ شود.
موضوع دیگری که نباید از آن غفلت کرد، جلوگیری از نوسانات شدید قیمت محصولاتی مانند شیر، تخممرغ، سیبزمینی و گوشت قرمز است. ثبات بازار به معنای حمایت همزمان از دو رکن اصلی امنیت غذایی، یعنی تولیدکننده و مصرفکننده است. اگر تولیدکننده از نوسانات زیان ببیند، تولید کاهش مییابد و اگر مصرفکننده با افزایش بیرویه قیمتها مواجه شود، امنیت غذایی جامعه آسیب خواهد دید. هنر سیاستگذاری اقتصادی، ایجاد تعادل میان این دو است.
البته تحقق این اهداف مستلزم آن است که هرگونه تصمیم در خصوص سامانههای جدید، پس از بررسیهای کارشناسی، اخذ نظر تشکلهای بخش کشاورزی و تدوین چارچوبی شفاف اتخاذ شود. همچنین باید از هرگونه انحصار برای شرکتهای خاص جلوگیری کرد تا فضای رقابتی سالم حفظ شود و همه فعالان زنجیره تولید و توزیع امکان مشارکت برابر داشته باشند.
امروز بیش از هر زمان دیگری، بخش کشاورزی نیازمند تنظیمگری هوشمند، سیاستگذاری مبتنی بر داده و مشارکت واقعی تشکلهای تولیدی است. فناوری و سامانههای نوین، ابزارهایی ارزشمند برای تحقق این اهداف هستند، اما موفقیت آنها در گرو وجود تولید پایدار، عرضه کافی، تأمین مالی مناسب و حکمرانی کارآمد در زنجیره تأمین است. آینده بازار محصولات کشاورزی نه با اتکای صرف به سامانهها، بلکه با ترکیب دانش، فناوری، تولید پایدار و سیاستگذاری هوشمند تضمین خواهد شد.
اکبر فتحی، معاون برنامهریزی و اقتصادی وزارت جهاد کشاورزی
