تولید علوفه با بهرهگیری از آب سبز بهعنوان یک راهبرد کلیدی برای حفظ منابع آب زیرزمینی
در شرایطی که ایران با محدودیت شدید منابع آب تجدیدپذیر مواجه است هر اقدامی که وابستگی به آب آبی را کاهش دهد، از اهمیت راهبردی برخوردار است. در این میان تولید علوفه با استفاده از آب سبز در سیستمهای دیم، یکی از مغفولماندهترین اما حیاتیترین راهکارها برای تعادلبخشی به بودجه آب کشور محسوب میشود. آب سبز به رطوبتی گفته میشود که مستقیماً از بارندگی در خاک ذخیره میشود و در اختیار ریشه گیاه قرار میگیرد، بدون اینکه هزینۀ استحصال، انتقال و پمپاژ داشته باشد. برخلاف تصور رایج که اراضی دیم را تنها برای تولید غلاتی مانند گندم و جو مناسب میداند، این اراضی پتانسیل قابل توجهی برای تولید انواع علوفههای مقاوم به خشکی مانند خلر، ماشک، نخود علوفهای، جو دیم و برخی گرامینههای مرتعی دارند.
مهمترین فایده تولید علوفه دیم، کاهش فشار بر آبهای زیرزمینی و رودخانهها است. در شرایط کنونی، بخش عظیمی از آب آبی کشور صرف تولید ذرت علوفهای، یونجه و سایر علوفههای پرآبطلب میشود که بازده اقتصادی پایینی نسبت به حجم آب مصرفی دارند. جابجایی بخشی از تولید علوفه به اراضی دیم، معادل میلیاردها مترمکعب صرفهجویی در آب آبی خواهد داشت که میتواند برای تأمین آب شرب، محیط زیست یا صنعت تخصیص یابد.
دومین فایده، کاهش هزینههای تولید و افزایش بهرهوری اقتصادی برای کشاورزان دیمکار است. کشاورزان دیمکار معمولاً درآمد پایینی از گندم و جو دارند و اغلب زمینهای خود را به صورت آیش میگذارند. اگر کشت علوفه دیم در تناوب قرار گیرد، نه تنها زمین بلااستفاده نمیماند بلکه خوراک ارزانتر برای دامداران منطقه تأمین میشود. از آنجا که آب سبز رایگان است و هزینه کود و بذر نیز بسیار کمتر از سیستم آبی است، حاشیه سود تولید علوفه دیم برای کشاورز جذابتر خواهد شد. این امر به ویژه در مناطقی با بارندگی ۳۰۰ تا ۴۵۰ میلیمتر در سال کاملاً قابل انجام است.
بهبود حاصلخیزی خاک و کاهش فرسایش از مهمترین مزایای کشت علوفه دیم است. بسیاری از اراضی دیم به دلیل کشت پیوسته غلات و عدم برگرداندن ماده آلی، دچار افت شدید حاصلخیزی و ساختار شکننده شدهاند. کشت گیاهان علوفهای به ویژه بقولات مانند خلر و ماشک، به دلیل تثبیت نیتروژن توسط باکتریهای همزیست، کود سبز طبیعی برای زمین محسوب میشوند. ریشه عمیق این گیاهان نیز بافت خاک را نفوذپذیرتر کرده و روانآب سطحی را کاهش میدهد. علوفههای برداشت نشده اگر در زمین برگردانده شوند، ماده آلی خاک را افزایش داده و ظرفیت نگهداشت آب سبز را برای کشت بعدی بالا میبرند.
در این راستا و باتوجه به اهمیت موضوع، رئیس مؤسسه تحقیقات کشاورزی دیم کشور از برنامه عملیاتی تولید سالانه ۱ تا ۱.۵ میلیون تن علوفه با کیفیت بالا در ۵۰۰ هزار هکتار از اراضی دیم با استفاده از «آب سبز» (باران) خبر داد.
برای غلبه بر این موانع، وزارت جهاد کشاورزی با برنامههای جامعی که در پیش دارد، شامل معرفی ارقام جدید علوفههای دیم، تدارک بذر یارانهدار، آموزش گسترده مروجین و تدوین قراردادهای خرید تضمینی علوفه دیم برای صنایع لبنی و پرواری بزرگ کشور نقش مؤثری برعهده دارد.
