ضرورت اجرای دقیق الگوی کشت در بخش آبزیپروری کشور
در سالهای اخیر بحث الگوی کشت در بخش کشاورزی عمدتاً معطوف به محصولات زراعی و باغی بوده است. اما آنچه کمتر به آن پرداخته شده، ضرورت کمنظر نادیده گرفتن بخش آبزیپروری در این الگو است. در شرایطی که منابع آبی کشور روزبهروز محدودتر میشوند و تغییرات اقلیمی الگوهای بارش و دما را دگرگون ساخته است، اجرای دقیق الگوی کشت در حوزه پرورش آبزیان، نهتنها برای صنعت شیلات، بلکه کل زنجیره غذایی و امنیت آبی کشور ضرورت دارد.
نخستین و مهمترین دلیل برای اجرای دقیق الگوی کشت در آبزیپروری، مدیریت تعادل میان گونههای مختلف از نظر نیاز آبی و ارزش اقتصادی تغذیهای است. در بسیاری از مناطق کشور بدون مطالعه بومشناختی، گونههایی معرفی میشوند که یا نیاز آبی بالایی دارند مانند برخی گونههای ماهیان سردآبی در مناطق کمآب و یا با اکوسیستم منطقه سازگار نیستند. الگوی کشت علمی میتواند تعیین کند که در هر حوضه آبریز، چه گونههایی با توجه به دمای آب، شوری، جریان و میزان آب دردسترس، بیشترین بهرهوری را با کمترین فشار بر منابع دارند. بدون این الگو در عمل شاهد رقابت نابرابر میان استخرهای پرورش با کشاورزی و حتی شرب خواهیم بود.
بهینهسازی مصرف نهادهها و کاهش آلودگیهای برگشتی به منابع آب بسیار حائز اهمیت است. آبزیپروری صنعتی بدون برنامه، اغلب با مصرف بیرویه خوراک، داروها و ضدعفونیکنندهها همراه است. زمانی که الگوی کشت رعایت نشود، تراکمها از حد استاندارد فراتر رفته و مدیریت کیفی آب با چالش روبرو میشود. در نتیجه پساب خروجی حاوی مقادیر بالای نیتروژن، فسفر و ترکیبات دارویی به رودخانهها یا سفرههای زیرزمینی تخلیه میشود. اجرای دقیق الگو با تعیین فاصله استخرها از منابع آب، ظرفیت خودپالایی و نوع گونههای سازگار با سیستمهای مداربسته میتواند این آسیب را به حداقل برساند.
بسیاری از طرحهای آبزیپروری بدون توجه به الگوی کشت سراسری، گونههایی را تولید میکنند که یا بازار مصرف ندارند و یا در فصلی عرضه میشوند که قیمت فروش به شدت افت میکند. الگوی کشت میتواند با پیشبینی زمانبندی تولید و تنوع گونهای بر اساس تقاضای واقعی بازار داخلی و خارجی از نوسان شدید قیمت و ضرر تولیدکنندگان جلوگیری کند. در این صورت الگوی کشت از یک دستورالعمل صرفاً فنی، به ابزاری اقتصادی برای پایداری معیشت شیلاتداران تبدیل میشود.
نقش وزارت جهاد کشاورزی در این حوزه، فراتر از صدور مجوزها و به عنوان نهاد بالادستی و تدوینکننده الگوی کشت و متولی الزامآور کردن رعایت آن توسط بهرهبرداران میباشد. این وزارتخانه توانسته با ایجاد سامانه پایش هوشمند، دادههای لحظهای از نوع و تراکم گونههای پرورشی را جمعآوری کرده و با اعمال مشوقهای اقتصادی برای پیروان الگو و جرایم بازدارنده برای متخلفان، نظارت مؤثر اعمال کند. همچنین هماهنگی بین معاونت آب و خاک، سازمان شیلات و سازمان محیط زیست برای جلوگیری از تخصیص آب به استخرهای خارج از الگو از جمله وظایف کلیدی است. بدون نقش فعال، هوشمند و ضمانتاجرایی وزارت جهاد کشاورزی، الگوی کشت در آبزیپروری صرفاً یک سند نظری باقی خواهد ماند.
شایان ذکر است کل تولیدات آبزیپروری کشور در سال ۱۴۰۴ براساس آمار موجود، ۷۳۵ هزار تن بوده است؛ در حالی که این رقم در سال ۱۴۰۳، ۷۰۹ هزار تن بوده و نشاندهنده روند افزایشی تولید در این بخش است.
بایستی اجرای دقیق الگوی کشت در آبزیپروری را نه بهعنوان یک محدودیت، بلکه بهعنوان یک زیرساخت فکری و مدیریتی برای بقای صنعت شیلات در دهههای آینده نگریست. این الگو اگر با مشارکت بخش خصوصی، دادههای علمی روزآمد و پایش مستمر همراه شود، میتواند تضمینکننده تولید پایدار، حفظ محیط زیست و امنیت غذایی باشد و هرگونه تأخیر در استقرار آن دیگر یک نقص فنی نیست، بلکه تهدیدی مستقیم برای آینده آبزیپروری در ایران محسوب میشود.
