لزوم توسعه مکانیزاسیون و صنایع کشاورزی برای جهش بهرهوری و ارزش آفرینی در زنجیره غذا
در دهههای اخیر، نگاه به مکانیزاسیون در بخش کشاورزی ایران غالباً تقلیلیافته و به طور عمده بر تراکتور و کمباین خلاصه شده است. این در حالی است که توسعه واقعی مکانیزاسیون زمانی به افزایش بهرهوری و ارزش افزوده منجر میشود که بهمثابه زیرساختی برای یکپارچهسازی حلقههای تولید، فرآوری و بازاریابی دیده شود. صنایع کشاورزی بدون پشتیبانی یک نظام مکانیزاسیون هوشمند و دقیق، هرگز نمیتواند به ظرفیت اسمی خود برسند. در واقع، رابطه این دو مؤلفه، رابطهای تنگاتنگ و دوسویه است: مکانیزاسیون بدون صنایع تبدیلی، صرفاً هزینه بر میدارد و صنایع تبدیلی بدون مکانیزاسیون پیشرفته، نمیتوانند ارزش افزوده واقعی خلق کنند.
نخستین وجه تأثیرگذاری مکانیزاسیون بر بهرهوری، کاهش تلفات و ضایعات در مرحله تولید و برداشت است. در بسیاری از محصولات راهبردی مانند گندم، برنج و ذرت، برداشت سنتی و نیمهمکانیزه هنوز عامل اصلی ریزش محصول محسوب میشود. این تلفات نهتنها سرمایه و آب مصرف شده را هدر میدهد، بلکه فشار تولید را بر زمین و منابع افزایش میدهد. مکانیزاسیون دقیق با استفاده از سنسورها، هدایت خودکار ادوات و سیستمهای نوین برداشت، میتواند این ضایعات را به زیر ۵ درصد برساند. این کاهش تلفات، بیآنکه زمین جدیدی به زیر کشت برود، به همان اندازه افزایش بهرهوری محسوب میشود.
اما آنچه مهمتر از کاهش تلفات است، نقش مکانیزاسیون در یکپارچهسازی با صنایع فرآوری میباشد. یک سیستم مکانیزاسیون پیشرفته، زمان برداشت را تا حد امکان به لحظه ورود محصول به کارخانه فرآوری نزدیک میکند.
صنایع کشاورزی خود عاملی قدرتمند برای تغییر الگوی تقاضا به سمت مکانیزاسیون پیشرفته است. زمانی که یک واحد فرآوری محصولات باغی یا زراعی احداث میشود، استانداردهای مشخصی برای ابعاد، رطوبت، درجه بافت و سلامت محصول ورودی تعیین میکند. این استانداردها، تولیدکننده را ناگزیر به استفاده از ادوات دقیق برداشت، سورتینگ اولیه در مزرعه و سیستمهای حملونقل تخصصی میکند. بنابراین صنایع تبدیلی نه رقیب مکانیزاسیون، بلکه مشوق و الزامآورنده آن هستند. نمونه بارز این تعامل صنایع روغنکشی از دانههای روغنی است که کشاورز را مجبور به استفاده از کمباینهای مخصوص با حداقل شکستگی دانه میکند.
توسعه مکانیزاسیون و صنایع کشاورزی تأثیر مستقیم بر کاهش قیمت تمامشده دارد. اگرچه سرمایهگذاری اولیه بالا است، اما در میانمدت، کاهش مصرف سوخت، کاهش نیروی کار پرمشقت، کاهش ضایعات و افزایش سرعت عملیات، هزینه تولید به ازای هر کیلوگرم محصول نهایی را به شدت پایین میآورد. این کاهش هزینه امکان رقابت در بازارهای بینالمللی و نیز حفظ حاشیه سود کشاورز را فراهم میکند. در شرایطی که تورم نهادهها و هزینه انرژی دائماً در حال افزایش است، تنها واحدهایی که از این دو ابزار بهره گرفتهاند میتوانند دوام بیاورند.
وزارت جهاد کشاورزی توانسته با تدوین نقشه آمایش سرزمینی برای استقرار صنایع تبدیلی در کنار قطبهای تولیدی و الزام به استفاده از ادوات دقیق برداشت متناسب با هر محصول، زمینه کاهش ضایعات و افزایش کیفیت مواد اولیه را فراهم کند. همچنین با ایجاد سامانه یکپارچه برای انعقاد قراردادهای کشت و صنعت و اعمال تعرفه تشویقی برای واردات خطوط فرآوری مدرن، میتواند انگیزه لازم را برای سرمایهگذاری بخش خصوصی ایجاد نماید. بدون حضور فعال وزارت جهاد کشاورزی در این پیوند ساختاری، نه مکانیزاسیون بهرهور خواهد بود و نه صنایع کشاورزی تأمینکننده مواد اولیه مرغوب خواهند داشت.
توسعه مکانیزاسیون و صنایع کشاورزی را نمیتوان دو برنامه جداگانه تلقی کرد؛ بلکه این دو، یک استراتژی واحد برای گذار از کشاورزی معیشتی و خامفروشی به سمت کشاورزی صنعتی، هوشمند و ارزشآفرین هستند. کشوری که بتواند این پیوند را محکم کند، دیگر نگران قیمت پایین محصول خام خود در بازارهای جهانی نخواهد بود، چرا که آنچه صادر میکند، یک کالای فرآوری شده با هویت و ارزش افزوده ملی است. این همان بهرهوری حقیقی است که نه در آمار سطح زیر کشت، بلکه در تراز تجاری و درآمد کشاورز نمایان میشود.
