ضرورت کاهش ضایعات در زنجیره کشاورزی و غذای کشور
در بحث امنیت غذایی و مدیریت پایدار منابع، اغلب تمام توجهات معطوف به افزایش تولید و بهبود عملکرد در مزرعه است. اما واقعیت کمتر گفته شده این است که کاهش ضایعات و تلفات محصولات کشاورزی و غذایی از بسیاری جهات مؤثرتر، کمهزینهتر و سریعالاثرتر از افزایش تولید است. به عبارت دیگر هر کیلوگرم غذایی که از مزرعه تا سفره هدر نمیرود، معادل یک کیلوگرم تولید جدید بدون صرف هزینه اضافی برای آب، زمین، کود، سوخت و نیروی کار است.
اگر سالانه چندین میلیون تن گندم در مرحله برداشت، انبارداری، حمل و نقل و تبدیل به نان دچار ضایعات شود، میلیاردها مترمکعب آب هدر رفته است. آبی که میتوانست شرب شهرها را تأمین کند یا به جای حفر چاههای جدید، در سفرههای زیرزمینی ذخیره بماند. به همین ترتیب، هر کیلوگرم گوشت قرمز یا مرغ که دور ریخته میشود، معادل چندین برابر آن غلات و علوفه دامی نیز به هدر رفته است. بنابراین کاهش ضایعات، مؤثرترین راه برای بهبود منابع آب کشور بدون احداث سد و افزایش تولید بدون افتتاح زمین جدید است.
پیشبینی میشود جمعیت جهان تا سال ۲۰۵۰ به ۹/۷ میلیارد نفر برسد و تقاضا برای غذا حدود ۵۰ تا ۷۰ درصد افزایش یابد. اما امکان افزایش سطح زیر کشت به دلیل محدودیت اراضی و تخریب جنگلها بسیار محدود است. در چنین شرایطی کاهش ضایعات به عنوان یک منبع پنهان غذا عمل میکند.
ریشه ضایعات در ایران چندلایه است و راهکارهای آن نیز باید متفاوت باشد. در مرحله پس از برداشت و انبارداری که سهم عمده تلفات گندم، برنج، سیبزمینی و پیاز را شامل میشود، نبود سیلوها و سردخانههای استاندارد، نبود تجهیزات خشککن، ضعف در بستهبندی و حمل و نقل نامناسب، عامل اصلی است. بسیاری از محصولات باغی در مسیر از باغ تا بازار به دلیل نبود زنجیره سرد پیوسته، ۲۰ تا ۳۰ درصد کیفیت خود را از دست میدهند. در مرحله فرآوری و توزیع، ضایعات نان در نانواییها و توزیع غیربهداشتی میوه و سبزی در خردهفروشیها سهم بالایی دارد. در مرحله مصرف نیز که کمتر به آن پرداخته میشود، خانوارهای ایرانی سالانه مقدار قابل توجهی غذا به ویژه نان، برنج و میوه را به دلیل خرید بیش از حد، نگهداری نامناسب در یخچال و یا پخت و مصرف نادرست دور میریزند.
کاهش ضایعات علاوه بر منافع اقتصادی و زیستمحیطی، ابعاد اخلاقی و اجتماعی نیز دارد. در جامعهای که دهکهای پایین درآمدی همچنان با ناامنی غذایی مواجهاند و کودکان دچار سوءتغذیه هستند، هدررفت روزانه هزاران تن غذای سالم غیرقابل قبول است. همچنین، از منظر تغییر اقلیم، غذای هدررفته در محل دفن زباله، گاز متان که ۲۵ برابر قویتر از دیاکسید کربن در گرمایش جهانی مؤثر است، تولید میکند. بنابراین کاهش ضایعات غذایی یکی از مؤثرترین راهکارهای فردی و جمعی برای مقابله با گرمایش زمین است.
شایان ذکر است، جمهوری اسلامی ایران و وزارت جهاد کشاورزی براساس سند ملی دانشبنیان امنیت غذایی در تلاش است تا سال ۲۰۳۲ میزان ضایعات و تلفات محصولات کشاورزی و غذایی را به نصف کاهش دهد.
ضرورت کاهش ضایعات و تلفات محصولات کشاورزی یک گزاره فنی-اقتصادی محض نیست، بلکه شاخص بلوغ یک نظام غذایی پایدار است. کشوری که بتواند ضایعات خود را به زیر ۱۰ درصد برساند، بدون نیاز به افزایش فشار بر منابع طبیعی و بدون هزینههای سرسامآور توسعه افقی کشاورزی، امنیت غذایی خود را تضمین کرده است. برای رسیدن به این هدف، باید وزارت جهاد کشاورزی، وزارت صنعت، معدن و تجارت، شهرداریها و تشکلهای مردمی را در یک هماهنگی بینبخشی قرار داد و ضایعات را نه به عنوان یک امر عادی، بلکه به عنوان یک شکست سیستمی در نظر گرفت. تغییر نگرش از «چگونه بیشتر تولید کنیم» به «چگونه آنچه داریم کمتر هدر دهیم»، نشانه تحول در حکمرانی منابع کشور است.
