لزوم تحقق اهداف استحصال روانآبها در جهت افزایش تابآوری بخش کشاورزی
در میان چالشهای متعدد بخش کشاورزی ایران، موضوع آب همواره به عنوان اصلیترین و حیاتیترین عنصر مطرح بوده است. اما در سالهای اخیر نگاه صرف به منابع آبی مرسوم مانند آبهای سطحی پشت سدها و چاههای زیرزمینی، جای خود را به رویکردی جامعتر داده است که بر اساس آن روانآبها دیگر نه به عنوان یک تهدید و عامل سیل بلکه به مثابه یک فرصت ارزشمند برای پایداری تولید و امنیت غذایی تلقی میشوند. این تغییر نگاه به ویژه با ورود جدیتر و راهبردی وزارت جهاد کشاورزی به عرصه آبخیزداری و آبخوانداری، ابعاد تازهای به خود گرفته است.
در جغرافیای کم باران ایران بخش قابل توجهی از بارشها پیش از آنکه فرصت نفوذ به زمین یا استفاده در بخش کشاورزی را پیدا کنند، به سرعت تبخیر شده یا به صورت سیلاب از دسترس خارج میشوند. همین امر موجب شده تا استحصال روانآب به یک ضرورت انکارناپذیر برای جبران کسری مخازن زیرزمینی و مقابله با پدیدهای به مراتب خطرناکتر از کمآبی یعنی فرسایش خاک تبدیل شود. تحلیل نقش وزارت جهاد کشاورزی در این میان مستلزم درک این نکته است که این وزارتخانه به عنوان متولی اصلی امنیت غذایی عمیقاً دریافته که حفاظت از خاک و منابع پایه تولید، بدون مدیریت روانآبها در سرشاخهها و بالادست اراضی کشاورزی امکانپذیر نیست.
نقش محوری وزارت جهاد کشاورزی در این عرصه فراتر از یک فعالیت عمرانی ساده، در قالب یک راهبرد مدیریت سرزمینی قابل تعریف است. این وزارتخانه با تکیه بر تجارب دیرینه خود در حوزه منابع طبیعی و آبخیزداری، پروژههای استحصال روانآب را نه در تقابل با طبیعت و بلکه در هماهنگی کامل با توپوگرافی و اکوسیستم هر منطقه تعریف میکند. اقداماتی نظیر احداث سازههای سبک و کمهزینه سنگی-ملاتی، بندهای خاکی و گورابها با هدف کاهش سرعت جریان آب و افزایش نفوذپذیری زمین صورت میگیرد. هدف غایی این عملیات، ذخیرهسازی آب در لایههای زیرین زمین است تا کشاورزان پاییندست بتوانند با اتکای بر این ذخایر از قنوات، چشمهها و چاههای خود در فصول خشک بهرهبرداری کنند. این فرآیند نه تنها تنش آبی را کاهش میدهد بلکه با کاهش حجم و سرعت سیلاب، از تخریب مزارع و مستحدثات کشاورزی نیز جلوگیری میکند.
از منظری دیگر اثرگذاری این راهبرد را میتوان در کاهش هزینههای تولید و ارتقای معیشت کشاورزان جستجو کرد. با تغذیه آبخوانها و بالا آمدن سطح آب زیرزمینی، هزینههای پمپاژ و استحصال آب برای روستاییان به شدت کاهش مییابد. افزون بر این احیای قنوات به عنوان سازگارترین سیستم استحصال آب با محیط زیست ایران، در گرو اجرای موفق پروژههای پخش سیلاب و تغذیه مصنوعی در بالادست است. وزارت جهاد کشاورزی با پذیرش این مسئولیت در عمل به جایگاه حاکمیتی خود در صیانت از پایداری تولید عمل میکند چرا که معتقد است بدون حفظ منابع پایه، هیچ تولیدی در بخش کشاورزی تضمینشده نخواهد بود.
شایان ذکر است از مجموع روانآبهای کشور در سال آبی جاری تاکنون ۳.۴ میلیارد مترمکعب استحصال شده که ۲ میلیارد و ۳۶۸ میلیون مترمکعب از این ذخیرهسازی تنها در یک ماه اخیر اتفاق افتاده است.
در نهایت باید اذعان داشت که مسیر تحقق اهداف استحصال روانآب، نیازمند همافزایی و همراهی سایر دستگاهها است. با این حال تحلیل روندها نشان میدهد که این وزارتخانه با قرار دادن استحصال روانآب در کانون برنامههای راهبردی خود گامی بلند در جهت تابآوری بخش کشاورزی در برابر پدیده تغییر اقلیم و تداوم حیات روستایی و تولید ملی برداشته است.
