اهمیت فراوان توسعه صادرات محصولات کشاورزی
در مناسبات اقتصادی جهان امروز، صادرات محصولات کشاورزی دیگر صرفاً یک فعالیت تجاری برای کسب درآمد ارزی تلقی نمیشود بلکه به مثابه ابزاری راهبردی برای تثبیت امنیت غذایی، ایجاد اشتغال پایدار روستایی و مهمتر از همه، ارتقای قدرت ژئوپلیتیک غذایی یک کشور عمل میکند. در ایران نیز با توجه به محدودیتهای منابع آبی و ضرورت تغییر الگوی کشت به سمت محصولات کمآببر و ارزشمند، تحلیل نقش وزارت جهاد کشاورزی در توسعه صادرات، فراتر از آمار و ارقام تجاری، به واکاوی یک تحول ساختاری در نظام بهرهوری کشاورزی نیاز دارد.
نخستین لایه از اهمیت صادرات کشاورزی که وزارت جهاد کشاورزی بر آن متمرکز شده، مفهوم ارزش افزوده در برابر آب مصرفی یا همان ردپای آب در تجارت است. ایران در منطقهای خشک و نیمهخشک واقع شده و صادرات بیرویه محصولات آببر نظیر هندوانه و صیفیجات در گذشته به معنای صادرات آب مجازی به کشورهای همسایه بوده است. وزارت جهاد کشاورزی با هدایت سیاستهای صادراتی به سوی محصولات باغی، گلخانهای، زعفران، پسته، خرما و گیاهان دارویی در پی آن است که هر متر مکعب آب مصرفی در بخش کشاورزی را به حداکثر درآمد ارزی ممکن تبدیل کند. این رویکرد نه تنها فشار بر سفرههای زیرزمینی را کاهش میدهد، بلکه معیشت کشاورزان را از نوسانات فصلی بازار داخلی جدا کرده و به قیمتهای جهانی پیوند میزند. در این میان وزارتخانه با توسعه باغات در اراضی شیبدار و ترویج کشت گلخانهای، بستر تولید پایدار و صادراتمحور را بدون وابستگی مطلق به بارندگیهای سالانه فراهم میآورد.
اما نقش وزارت جهاد کشاورزی در این عرصه را نمیتوان به تغییر الگوی کشت محدود کرد؛ چالش اصلی در مسیر صادرات، انطباق با استانداردهای بهداشتی و کیفی بازارهای جهانی است. تجربه نشان داده که بارها محمولههای صادراتی ایران به دلیل باقیمانده سموم و کودهای شیمیایی یا عدم رعایت پروتکلهای قرنطینهای از بازارهای هدف بازگشت خوردهاند. در همین راستا وزارت جهاد کشاورزی با پیگیری سیاست تولید گواهیشده و گسترش نظام بازرسی و گواهی بذر و نهال در حال ایجاد یک زنجیره اعتماد بین مزرعه ایرانی و مصرفکننده خارجی است. این وزارتخانه با نظارت بر سردخانهها، پایانههای صادراتی و ارتقای سیستمهای ردیابی محصول به دنبال آن است که برند غذای ایرانی را با شاخصهای سلامت و کیفیت پیوند بزند. چرا که در بازارهای رقابتی، ورود یک محصول به اتحادیه اروپا یا اوراسیا مستلزم عبور موفق از هزار توی مقررات سختگیرانه است و این مهم جز با حضور حاکمیتی و نظارتی وزارت جهاد کشاورزی میسر نیست.
وزارت جهاد کشاورزی با ایفای نقش تسهیلگر و حمایت از ایجاد صنایع فرآوری و سورتینگ در مجاورت مزارع، تلاش دارد تا صادرات را از شکل سنتی و منفعلانه خارج کرده و به سمت برندسازی ملی سوق دهد. سیاستهای تشویقی این وزارتخانه در قبال صادرکنندگان نمونه و حمایت از حضور در نمایشگاههای بینالمللی تخصصی، گواهی بر این مدعا میباشد که دستگاه متولی کشاورزی، خود را نه فقط متولی تولید، بلکه متولی تجارت هوشمندانه کشاورزی میداند.
قابل ذکر است که وزارت جهاد کشاورزی محدودیتهایی را برای صادرات در ابتدای جنگ تحمیلی با هدف تنظیم بازار داخلی اعمال کرده بود و اخیراً اعلام شد که با تشخیص معاونتهای تخصصی، این ممنوعیتها به مرور لغو میشوند.
آنچه نقش وزارت جهاد کشاورزی را در حوزه صادرات متمایز میکند، تلفیق دانش، دیپلماسی و نظارت است. صادرات موفق محصولات کشاورزی، پایان راه یک فصل زراعی نیست، بلکه نتیجه یک برنامهریزی دقیق از مرحله اصلاح نژاد بذر تا تحویل بار در گمرک است. وزارت جهاد کشاورزی به عنوان متولی اصلی این زنجیره طولانی، در تلاش است تا کشاورزی ایران را از یک بخش معیشتی و تحت تأثیر نوسانات اقلیمی، به بخشی اقتصادی، پیشبینیپذیر و دارای مزیت رقابتی در عرصه بینالمللی تبدیل کند و این تحول شاید مهمترین تضمین برای پایداری امنیت غذایی و استقلال اقتصادی کشور در دهههای آتی باشد.
