اهمیت مکانیزاسیون و صنایع تبدیلی در توسعه کشاورزی ایران از معیشتی به صنعتی
بخش کشاورزی ایران برای عبور از وضعیت سنتی و معیشتی و ورود به جرگه صنایع رقابتپذیر و پایدار، به دو بال حیاتی نیاز دارد که تاکنون کمتر به صورت هماهنگ و سیستماتیک مورد توجه قرار گرفتهاند: مکانیزاسیون به عنوان بال افزایش بهرهوری در مزرعه و صنایع تبدیلی و تکمیلی به عنوان بال تکمیل ارزش در پس از برداشت. اهمیت این دو مقوله زمانی به وضوح قابل درک است که بدانیم بخش قابل توجهی از محصولات کشاورزی ایران، از مرحله کاشت تا مصرف یا به دلیل نبود ماشینآلات مناسب در مزرعه از بین میروند و یا به دلیل ضعف در زیرساختهای فرآوری و بستهبندی، با ارزش افزوده ناچیز به بازار مصرف عرضه شده و یا به صورت خام و با قیمتی اندک به کشورهای همسایه صادر میشوند. مکانیزاسیون کشاورزی برخلاف تصور رایج که آن را صرفاً به تراکتور و کمباین تقلیل میدهد، در حقیقت مجموعهای یکپارچه از تجهیزات، فناوریها و دانش فنی است که تمام مراحل کاشت، داشت و برداشت را پوشش میدهد.
در شرایط کمبود شدید آب و نیروی کار کشاورزی، مکانیزاسیون دیگر یک انتخاب برای افزایش تولید نیست، بلکه ضرورتی انکارناپذیر برای حفظ تولید فعلی است. کاربرد سامانههای آبیاری هوشمند، ادوات خاکورزی حفاظتی که فرسایش خاک را به حداقل میرسانند و ماشینآلات دقیق کاشت که بذر را در عمق و فاصله استاندارد قرار میدهند، همگی مصادیقی از مکانیزاسیون مدرن هستند که میتوانند ضریب تبدیل نهادهها به محصول را به شدت بهبود بخشند. در مقابل، کشاورزی که با روشهای سنتی انجام میشود نه تنها بهرهوری پایینی دارد، بلکه در بلند مدت به دلیل مصرف بیرویه آب و تخریب خاک، خود به عامل ناپایداری تبدیل میشود. در سوی دیگر زنجیره، صنایع تبدیلی و تکمیلی نیز نقشی حیاتی در جلوگیری از هدررفت سرمایه ملی ایفا میکنند.
آمارهای رسمی حکایت از آن دارد که درصد بالایی از محصولات باغی و زراعی ایران، به دلیل نبود سردخانههای مدرن، ناوگان حمل و نقل مجهز به زنجیره سرد و کارخانههای فرآوری، در فاصله کوتاه بین مزرعه تا بازار از بین میروند. این حجم عظیم ضایعات، به معنای هدررفت آب، خاک، سرمایه و نیروی کاری است که برای تولید این محصولات صرف شده است. ایجاد صنایع تبدیلی مدرن، مانند واحدهای تولید کنسانتره، خشککنهای پیشرفته، خطوط بستهبندی خلأ و سردخانههای مجهز، میتواند این ضایعات را به حداقل رسانده و محصولاتی با ماندگاری بالا و قابلیت رقابت در بازارهای بینالمللی تولید کند.
یکی از مهمترین وظایف وزارت جهاد کشاورزی هدایت سرمایهگذاران به سمت ایجاد صنایع تبدیلی در مناطق مستعد کشاورزی، به ویژه مناطق محروم و دارای پتانسیل صادراتی است. این امر علاوه بر ایجاد اشتغال پایدار، از خامفروشی محصولات کشاورزی جلوگیری کرده و ارزش افزوده حاصل از فرآوری را در همان منطقه به جیب کشاورزان و تولیدکنندگان میریزد. همچنین وزارت جهاد کشاورزی باید با همکاری وزارت صنعت، معدن و تجارت زمینه ورود فناوریهای نوین و ماشینآلات پیشرفته کشاورزی و صنایع تبدیلی را با کمترین تعرفه و بوروکراسی ممکن فراهم آورد.
وزارت جهاد کشاورزی به عنوان متولی اصلی بخش کشاورزی باید با ایجاد یک ساختار هماهنگ کننده و با تدوین یک برنامه جامع ملی، مکانیزاسیون و صنایع تبدیلی را به صورت زنجیرهای و در کنار هم تعریف کند. آینده کشاورزی ایران در گرو پیمودن این مسیر دشوار اما ضروری است؛ مسیری که در آن، کشاورزی سنتی با همه نوستالژیهایش، جای خود را به کشاورزی صنعتی، بهرهور و صادرات محور خواهد داد و این مهم، بدون سیاستگذاری دقیق و اجرای منسجم از سوی وزارت جهاد کشاورزی محقق نخواهد شد.
