اهمیت و لزوم حرکت در راستای کاهش ضایعات محصولات کشاورزی در کشور
در کشوری که با محدودیتهای شدید آبی، کاهش منابع طبیعی و افزایش نیاز به امنیت غذایی مواجه است، هر دانه محصول کشاورزی، تنها یک کالای اقتصادی نیست، بلکه عصارهای از آب هدر رفته، خاک فرسوده شده و تلاش انسانی است که میتواند سرنوشت جوامع روستایی و شهری را تحت تأثیر قرار دهد. ضایعات کشاورزی، از مزرعه تا سفره، نه یک مسئله جانبی، بلکه یک بحران خاموش در سیستم غذایی ایران است که امنیت ملی، اقتصاد و محیط زیست را به طور همزمان به چالش میکشد. در این میان، کاهش ضایعات بهعنوان یک راهبرد کلان، میتواند بسیار کارآمدتر و کمهزینهتر از افزایش تولید برای دستیابی به امنیت غذایی باشد و وزارت جهاد کشاورزی به عنوان رکن اصلی مدیریت این بخش، نقشی محوری و دشوار در هدایت این تحول بر عهده دارد.
ضایعات کشاورزی در ایران، پدیدهای چند بعدی و پیچیده است که از کمبود زیرساختهای نگهداری و فرآوری گرفته تا ناکارآمدی نظام توزیع و حتی الگوهای نامناسب مصرف را در بر میگیرد. این ضایعات، تنها به معنای از دست دادن محصول نهایی نیست، بلکه به معنای هدر رفت منابع حیاتی مانند آب مجازی، خاک حاصلخیز، انرژی و سرمایههای انسانی و مالی است. از منظر اقتصادی، ضایعات بالا، هزینه تمام شده تولید را افزایش میدهد، سود کشاورز را کاهش میدهد، قیمت نهایی را برای مصرفکننده بالا میبرد و توان رقابتی محصولات ایرانی در بازارهای جهانی را تضعیف میکند. از منظر اجتماعی نیز این هدر رفت، دسترسی عادلانه به غذا را محدود میکند و فشار بیشتری بر گروههای کم درآمد وارد میآورد.
در این بستر پیچیده نقش وزارت جهاد کشاورزی، نقشی فراتر از سیاستگذاری کلی است و نیازمند یک نگاه یکپارچه، فناورانه و مشارکتی است. بدیهی است که کاهش ضایعات، معادل افزایش تولید بدون نیاز به آب و زمین جدید است. اولین گام، به رسمیت شناختن این امر است که مسئله ضایعات، تنها در مرحله برداشت یا انبارداری نیست، بلکه از انتخاب بذر و روش کاشت آغاز شده و تا رسیدن به دست مصرفکننده ادامه مییابد. بنابراین، برنامهریزی باید مبتنی بر رویکرد زنجیره تأمین باشد و همه حلقهها از مزرعه تا بازار را پوشش دهد. بخش عمدهای از ضایعات در مراحل پس از برداشت و به دلیل کمبود یا فرسودگی سردخانهها، سیلوها، خطوط حمل و نقل مجهز به سیستمهای خنککننده و مراکز بستهبندی مدرن رخ میدهد. وزارت جهاد کشاورزی میتواند با اولویتبندی و جذب سرمایهگذاری خصوصی و عمومی، این شکاف زیرساختی را پر کند. این اقدام، نیازمند همکاری نزدیک با وزارت صمت و وزارت راه و شهرسازی است.
ترویج و توسعه فناوریهای نوین کاهش ضایعات با استفاده از فناوریهای ساده مانند سبدهای مناسب برداشت و پوششهای نگهدارنده تا فناوریهای پیشرفته مانند حسگرهای کنترل دما و رطوبت در انبارها، سیستمهای بستهبندی هوشمند و استفاده از نانو ذرات برای افزایش ماندگاری، همه میتوانند در کاهش ضایعات مؤثر باشند. وزارت جهاد کشاورزی میتواند با حمایت از تحقیقات کاربردی و معرفی این فناوریها از طریق نظام ترویج، به گسترش آنها کمک کند. ایجاد ضایعات اغلب زمانی رخ میدهد که محصول به دلیل نبود تقاضای مؤثر یا نبود امکانات فرآوری، بدون استفاده میماند. توسعه کشت قراردادی بر اساس نیاز بازار، حمایت از ایجاد صنایع تبدیلی در نزدیکی مناطق تولید و توسعه بازارهای عمدهفروشی مدرن، میتواند ارتباط تولید و مصرف را بهبود بخشد. بدون داشتن دادههای دقیق، کمی و مکانی درباره میزان و محل ضایعات، هیچ برنامهریزی مؤثری ممکن نیست. راهاندازی یک سامانه ملی رصد ضایعات کشاورزی، میتواند به شناسایی نقاط بحرانی و ارزیابی اثربخشی اقدامات انجام شده کمک کند.
کاهش ضایعات کشاورزی یک ضرورت اخلاقی، اقتصادی و زیست محیطی است که تحقق آن بدون رهبری متمرکز و عزم ملی ممکن نیست. وزارت جهاد کشاورزی به عنوان محور این حرکت باید از رویکردهای جزیرهای و مقطعی فراتر رود و با هماهنگی تمامی ذینفعان از کشاورز تا مصرفکننده و با استفاده از تمامی ابزارهای سیاستی، فناورانه و فرهنگی، این چالش بزرگ را به فرصتی برای افزایش بهرهوری، حفظ منابع و تحقق عدالت غذایی تبدیل کند. موفقیت در این مسیر، نه تنها باعث افزایش درآمد کشاورزان و کاهش قیمت برای مصرفکنندگان میشود، بلکه گامی اساسی در جهت حفاظت از میراث طبیعی کشور برای نسلهای آینده خواهد بود.
