گذار از تککاربری به پیچیده شهری، بازاندیشی نقش میادین میوه و ترهبار
شهرهای امروز در تنگنای زمین، زمان و پایداری گرفتار آمدهاند. گسترش افقی شهرها دیگر پاسخگوی نیاز جوامع شهری نیست و چالشهای زیستمحیطی، اقتصادی و اجتماعی، ضرورت بازتعریف کاربری فضاهای شهری را با صدایی رساتر از همیشه طلب میکنند. در این میان، میادین ترهبار سنتی، با اشغال پهنههای وسیعی از زمینهای باارزش مرکزی شهر، نمونهای بارز از تککاربریهای ناکارآمد شهری هستند که میتوانند به کاتالیزوری برای تحول تبدیل شوند.
این تحول صرفاً جایگزینی یک ساختمان قدیمی با بنایی نو نیست، بلکه تجلی گامی اساسی در فلسفه برنامهریزی شهری است در راستای گذار از الگوهای منفک و تک عملکردی به سمت مجموعههای یکپارچه، چندمنظوره و انسانمحور. مجموعههای چندمنظوره خدماتی، پاسخی هوشمندانه به مسئله کمیابی فضا و ضرورت افزایش بهرهوری شهری هستند. آنها با تلفیق عملکردهای ضروری زندگی روزمره نه تنها در مصرف زمین صرفهجویی میکنند، بلکه «زمان شهری» شهروند را نیز ذخیره میسازند. کاهش سفرهای درونشهری برای برآورده کردن نیازهای پراکنده، به معنای کاهش ترافیک، آلودگی و استرس است.
در بعد اقتصادی چنین پروژههایی اگرچه در ابتدا سرمایهبر هستند، اما در بلندمدت از طریق افزایش بهرهوری اقتصادی زمین، ایجاد اشتغال متنوعتر و پویایی کسبوکارهای خرد و متوسط در کنار یکدیگر، میتوانند به موتورهای توسعه محلهای تبدیل شوند. این مدل، همچنین با کوتاه کردن زنجیره تأمین و امکان عرضه مستقیم محصولات کشاورزان در فضایی مدرن و بهداشتی، به نفع تولیدکننده و مصرفکننده عمل میکند و از هدر رفت محصولات نیز میکاهد.
با این حال این گذار، بدون چالش نیست. نگرانی از نادیده گرفته شدن کشاورزان خرد و افزایش هزینه برای آنها، اهمیت مدیریت دقیق فرآیند انتقال و طراحی مدلهای مشارکتی را گوشزد میکند. همچنین طراحی این مجتمعها باید از افتادن در دام «برجسازی» و ایجاد سازههای بیروح و صرفاً تجاری پرهیز کند. موفقیت این ایده در گرو طراحی حساس به بافت محله، حفظ مقیاس انسانی، در نظرگیری دسترسی آسان برای همه گروههای سنی و درآمدی، و تلفیق هنرمندانه عملکردهای مختلف در قالبی منسجم و دلپذیر است.
طبق آمار برای استفاده بهینه از زمینهای شهری و با هدف برآورده شدن تمامی نیازهای شهروندان ساکن محله در جریان تخریب و نوسازی بازارهای قدیمی، ساخت مجموعههای چند منظوره خدماتی در دستور کار سازمان مدیریت میادین میوه و ترهبار شهرداری تهران قرار گرفته است. بطور مثال اگر در سال جاری ۶۵۰۰ متر مربع به مساحت بازارهای میوه و ترهبار شهر تهران افزوده شد، سال آینده تنها ساخت بازار ترکیبی باهنر ۶۵۰۰ متر مربع به مساحت بازارهای میوه و ترهبار شهر تهران میافزاید. همچنین تخریب و نوسازی بازار میوه و ترهبار ولنجک به مساحت ۳۰۰۰ متر مربع که در محله انتخاب مشاور است، اجرای طرح توسعه میدان میوه و ترهبار دریاچه به مساحت ۴۵۰۰ متر مربع از دیگر برنامههای سازمان میادین برای سال ۱۴۰۵ به شمار میرود.
در واقع، تغییر کاربری میادین ترهبار به مجموعههای چندمنظوره، فرصتی برای بازپسگیری قلب تپنده محلهها است. این تحول، نماد گذار از نگرشی است که شهر را مجموعهای از جعبههای عملکردی جدا از هم میدید به دیدگاهی که شهر را بافتی زنده، درهمتنیده و پاسخگو به پیچیدگیهای زندگی معاصر میداند. این راهبرد، تنها یک انتخاب طراحی نیست، بلکه ضرورتی اخلاقی و مدیریتی برای ایجاد شهرهای فشرده، پایدار، سرزنده و عادلانهتر در مواجهه با محدودیتهای قرن بیستویکم است. آینده شهرها در گرو زمین کمتر، اما زندگی بیشتر است.
