لزوم تکمیل زنجیرههای ارزش محصولات کشاورزی با هدف ایجاد اشتغال، افزایش درآمد و توسعه صادرات
کشاورزی ایران از یک سو در تولید بسیاری از محصولات کشاورزی جایگاه ممتازی در منطقه دارد و از سوی دیگر سهم اندک ارزش افزوده این بخش از کل زنجیره تولید، نشاندهنده اتلاف گسترده منابع در حلقههای میانی است. ایجاد شهرکهای زنجیره ارزش تولیدات کشاورزی را باید پاسخی نهادی به همین شکاف ساختاری و نه صرفاً یک پروژه عمرانی یا صنعتی در نظر گرفت. این شهرکها در واقع تلاش میکنند واحد تولید کشاورزی را از یک واحد خامفروش به یک گره فعال در زنجیره ارزش تبدیل کنند.
مسئله اصلی کشاورزی ایران، کمبود تولید نیست بلکه ناتوانی در حفظ و انتقال ارزش در طول زنجیره است. محصولی که از مزرعه خارج میشود، در نبود زیرساختهای فرآوری، نگهداری، بستهبندی و لجستیک در نزدیکی محل تولید، ناگزیر به شکل خام از زنجیره خارج میشود و ارزش افزودهای که میتوانست در همان منطقه ایجاد شود، به جیب واسطهها یا واردکنندگان محصولات فرآوریشده میرود. بر اساس تحلیلهای کارشناسی سهم صنایع تبدیلی در ارزش افزوده بخش کشاورزی کشور حداکثر ۲۳ تا ۲۵ درصد است، در حالی که این رقم در کشورهای در حال توسعه تا ۹۵ درصد قابل افزایش است. این شکاف ۷۰ درصدی، دقیقاً همان جایی است که شهرکهای زنجیره ارزش برای پر کردن آن طراحی شدهاند.
اثر مستقیم شهرک زنجیره ارزش بر معیشت کشاورز، از مسیر حذف حلقههای واسطه و امکان مشارکت در مراحل پس از برداشت حاصل میشود. وقتی فرآوری و بستهبندی در نزدیکی مزرعه انجام شود، کشاورز یا تعاونی او میتواند در ارزش افزوده حاصل شریک شود، نه اینکه محصول را با قیمت ناچیز در دروازه مزرعه واگذار کند. تجربه طرحهای مشابه در سایر کشورها نشان میدهد که این ساختار میتواند هزاران شغل مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کند و درآمد خانوارهای روستایی را بهطور پایدار افزایش دهد.
بعد صادراتی شهرکهای زنجیره ارزش، از سازوکار کنترل کیفیت و استانداردسازی عبور میکند. یکی از موانع تاریخی صادرات محصولات کشاورزی ایران، ناهمگونی کیفیت و ناتوانی در تأمین پیوسته محصول استاندارد است. تمرکز واحدهای سورتینگ، درجهبندی، بستهبندی و آزمایشگاههای کنترل کیفیت در یک مکان، این امکان را فراهم میکند که محصول با هویت یکپارچه و استاندارد به بازارهای هدف عرضه شود.
با این حال شهرک زنجیره ارزش بهتنهایی و بهطور خودکار این شکافها را پر نمیکند. دسترسی به تأمین مالی مناسب برای واحدهای فرآوری کوچک و متوسط، نظام اهلیتسنجی سرمایهگذاران برای جلوگیری از توقف پروژهها در نیمهراه و ایجاد پنجره واحد مجوزدهی برای کاهش هزینه ورود، حائز اهمیت است. بدون این پیششرطها، شهرک زنجیره ارزش ممکن است به مجموعهای از ساختمانهای نیمهخالی تبدیل شود که فاصلهای با اهداف تعیینشده ندارد. نگاه به شهرک زنجیره ارزش باید بهعنوان یک اکوسیستم نهادی باشد، نه فقط یک طرح عمرانی.
شایان ذکر است در این راستا، وزارت جهاد کشاورزی توسط شرکت شهرکهای کشاورزی خود، مجوز ایجاد شهرکهای زنجیره ارزش تولیدات کشاورزی برای تکمیل زنجیره تولید تا بازار محصولات کشاورزی را در هیأت مقرراتزدایی و بهبود محیط کسبوکار اخذ نموده است و با تصویب این مجوز، زمینه شکلگیری مجموعههایی فراهم میشود که حلقههای مختلف زنجیره تولید، شامل تولید، فرآوری، نگهداری، بستهبندی، لجستیک، بازاریابی و عرضه را در چارچوبی منسجم به یکدیگر متصل میکنند و از این طریق افزایش ارزش افزوده، جذب سرمایهگذاری و توسعه اشتغال در بخش کشاورزی کشور تسهیل خواهد شد.
